Η κατηγορία των άρθρων περιλαμβάνει επιλεγμένα άρθρα διαφόρων θεματολογικών ενοτήτων:

  • Ιστορικά άρθρα
  • Λαογραφικά άρθρα
 

Το Μνημόσυνο

«Ω Μάγια, κουτί της πανδώρας, μνήμη που μας διασώζεις, γιατί;» (Κώστας Κορωνιός)

- Έπεσε ο Βενιζέλος κι' επανηγυρίσαμε. Νομίζαμε ο Γούναρης θα μας έδινε απολυτήριο. Το είχε υποσχεθεί στην Πάτρα, στην προεκλογική ομιλία του. Αντ' αυτού, μας μοίρασε κόλλυβα. Νοέμβριο μήνα είχαμε πιάσει την εξέχουσα στο Αφιόν-Καραχισάρ. Από το Αφιόν πέρναγε η γραμμή Βερολίνου- Βαγδάτης. Έρχεται και η διακλάδωση από Σμύρνη και Άγκυρα. Ήταν κόμβος εκεί. Μεγάλο εμπόριο. Σύκα, σταφίδες, χαλιά, εγχώρια, μέχρι μάρμαρα. Στα χέρια των Λεβαντίνων όλα. Μας έκαναν ανταρτοπόλεμο. Εξαντλητικό μεν, αλλά χωρίς σοβαρές απώλειες. Εγώ ήμουνα στην πυροβολαρχία του υπολοχαγού Μαντά. Χρήστος Μαντάς, η φωτογραφία του που έχουμε στον καθρέφτη της τραπεζαρίας. Συνταγματάρχη του πυροβολικού είχαμε τον Παναγιώτη Νικολαϊδη. Ελευσίνιος ο Νικολαϊδης. Μ' αυτόν ανακαταλάβαμε το Αϊδίνιο. Στο βιλαέτι του Αϊδινίου είχε τα λημέρια του και ο Τσακιτζής. Εϊβαλάχ! Μπουγιουρούμ εφέ μου! Τον κυνήγαγαν οι ζανταρμάδες να τον πιάσουν. Ήταν ένα χωριό, Αγιασουλούκ το λένε. Τα είδα όλα αυτά τα μέρη. Είχαν γίνει φοβερές σφαγές κατά του ελληνικού πληθυσμού. Ελέχθη ότι ο Ζαφειρίου δεν έλαβε κατάλληλες προφυλάξεις. Εφορμούσαν μέσα από τις Ιταλικές γραμμές στο Μαίανδρο. Τους απωθούσαμε εμείς, αλλά η καταδίωξη έπαυε στην Ιταλική ζώνη. Μετά έπρεπε να γυρίσουμε πίσω στις γραμμές μας. Έτσι είχαν ορίσει οι Σύμμαχοι. Από που κι' ως που σύμμαχοι, δεν το κατάλαβα. Το Αϊδίνιο το υπερασπίστηκαν οι πρόσκοποι. Τους πέρασαν όλους από μαχαίρι. Μεγάλα έκτροπα. Αυτοί πέθαιναν φωνάζοντας Ζήτω η Ελλάδα! Άλλο αν μας κατηγόρησαν εμάς, ότι κάναμε αποικιακό πόλεμο. Εσείς οι νεώτεροι να δούμε.

- Στάσου γιατί μπερδεύτηκα. Πότε μπήκατε στο Αϊδίνιο;

- Ιούνιος 1919.

- Με το Νικολαϊδη. Και ο Ζαφειρίου τι έγινε;

- Τον αντικατέστησε ο Νίδερ.

- Ο Νίδερ;

- Ο στρατηγός Νίδερ. Είχε έρθει από την Ουκρανία κατ' ευθείαν στη Μικρά Ασία. Αυτός σχεδίασε την επιθετική δραστηριότητα στην κοιλάδα του Μαιάνδρου. Στρατηγείο είχε στο Σεβντίκιοϊ, στο αρχοντικό του Φωτιάδη. Ο Φωτιάδης με τ' όνομα. Λεφτά με ουρά. Πέθανε το '43 στην Πείνα. Ο Κοντούλης ήρθε μετά, στις επιχειρήσεις. Έχουμε μπει στα '921. Είχαν συγκεντρωθεί μεγάλες εχθρικές δυνάμεις και μας παρενοχλούσαν. Εμείς είχαμε την ευθύνη στα έμπεδα του Οδεμησίου. Τους διώξαμε από παντού: Πέργαμο, Μαγνησία, Φιλαδέλφεια, Κίρκαγατς, Σόμα. Η Φιλαδέλφεια, Αλασχέρ στα τούρκικα. Την είχε χτίσει ο Άτταλος ο Φιλάδελφος. Παντού μας υπεδέχοντο με ενθουσιασμό. Ως και Γιουρούκοι, Κιρκάσιοι, Αρμένιοι. Καλά, οι Αρμένιοι είναι χριστιανοί. Οι Τούρκοι ετράπησαν εις άτακτον φυγήν. Πιάσαμε πολλούς αιχμαλώτους και υλικό. Μέχρι τραίνα. Γερμανικής κατασκευής. Και πυροβόλα Skoda των 105. Τους κυνηγήσαμε πέραν του Εσκί-Σεχήρ. Στην Προύσσα πήγα και στο σπίτι του Καραγκιόζη. Όπως και στου Ναζρεντίν Χότζα. Στην Κιουτάχεια παρ' ολίγο να αιχμαλωτίσουμε ολόκληρο τον τούρκικο στρατό. Σφάλμα του Βλαχόπουλου τότε.

- Εσύ πότε πήγες στη Μικρά Ασία;

- Εγώ ήμουν από την πρώτη στιγμή, μέχρι τέλους. Τέσσερα χρόνια στρατιώτης και χαίρε νεότης! Εφτά και 10 το πρωϊ, στις 2 Μαϊου, αποβιβαστήκαμε στο Καί. Δύο Μαϊου 1919. Έπλεε η Σμύρνη στη γαλανόλευκη. Επικεφαλής ο μέραρχος Ζαφειρίου. Με το «Θεμιστοκλής» πήγα και γύρισα με το ατμόπλοιο «Πατρίς». Επιτεταγμένα υπερωκεάνια. Με το «Πατρίς» είχε πάει στην Αμερική και ο Τηλέμαχος, το έντεκα.

- Είσαστε πολλοί απ' την Αγουλινίτσα;

- Από την Αγουλινίτσα, πρέπει να υπηρετήσαμε πάνω από εκατό άτομα. Τι είμαστε τότε, εικοσάρηδες.

- Θυμάσαι κανέναν;

- Ε, καλά. Όλους! Ας πάρουμε από τη γειτονιά μας. Γιάννης Καλατζόπουλος, Θανάσης και Κώστας Βασιλάκης, εγώ, Κυριακόπουλοι, Δημητράκης και Πατσάρης. Λεωνίδας Γκιόκας. Του Αντρέα αδελφός ο Λεωνίδας. Χάθηκε, όπως και του Κοροκοκού, φιλότιμα παιδιά. Έχουν τα ονόματά τους στο Ηρώον γραμμένα και επί προεδρίας μου ονομάσαμε το δρόμο που πάει στο σπίτι τους. Παναγιωτόπουλοι, Πάρις, Χρίστος και Νίκος. Από τους τρεις ο Νίκος δε γύρισε πίσω. Γι' αυτό εβάλαμε το όνομα. Νίκος.

- Εσύ τον έβγαλες «Πλαστήρα»;

- Νίκο, για το μπάρμπα του. Πίσω από κάθε όνομα σημερινό, υπάρχει κάποιος σκοτωμένος.

- Άλλος κανείς;

- Ο δάσκαλος ο Καραθανάσης, ο κουνιάδος του ο στρατηγός Σακελλαρίου - του παπά-Τάση, Γιάννης Πανταζόπουλος, Μήτσος Παπανδρινόπουλος - ο τσιγαράς που λέγαμε, Νίκος Παπανδρινόπουλος πέθανε από τις κακουχίες αιχμάλωτος στην Καισάρεια, ένας αδελφός του Χρίστου Παπανικολόπουλου από τη Δίβρη, ο Γιώργης, χάθηκε κι' αυτός. Αντρέας Καρατζάς, Αντρέας Ξύδης, Φώτης Μπλέσσας, Κοτταίοι - ο Μπάμπης ο Κόττας, ο Αντρέας ο Κόττας. Ο Γιώργης Κανελλόπουλος. Πολλοί.

- Ο μπαρμπα-Γιώργης ο φαναράς;

- Ναι, είχε τραυματιστεί στο στόμα ο Γιώργης, στη μάχη του Αρντίζ-Ντάγκ. Αυτούς τους φέρανε στα '921 από την Αδριανούπολη. Γιάννης Παναγιώτουλας, Γιάννος Παρασκευούλιας, Πανάγος Σβιρίγκος, Γιαννάκος Μπελέκιος, Γιάννης Λάτας (Δημητρακόπουλος), που έπαιζε και καλό κλαρίνο. Ποιός άλλος; Γιάννης Τζωρτζίνης, Δήμος Οικονόμου, Γιάννης Μπάρκας, Κρίκος Μπεκυράς, Κώστας Σκαρτσής, Αντώνης Κόκκινος, Φιλοποίμην Κόκκινος - ανθυπολοχαγός τότε ο Φιλοποίμην. Ο Γιωργάκης ο Παυλόπουλος, ο ράφτης. Ο Κώστας ο Χαρίλαος (Γκιόκας) είναι ο πρώτος τραυματίας που γύρισε στο χωριό μετά την Καταστροφή. Όλοι τον περιμένανε να μάθουν νέα... Ο Στάθης ο Ανδρουτσόπουλος, του Τάση αδελφός, σκοτώθηκε στην οπισθοχώρηση. Ο Νίκος ο Βελισσάρης έκανε νοσοκόμος με το γιατρό τον Καλογερόπουλο στο Ουσσάκ, στα κινητά χειρουργεία. Ήταν ο Γερουλάνος εκεί, γενικός αρχίατρος.

- Με το μπαρμπα-Αντρέα πως έγινε;

- Με τα σώβρακα;

- Ναι.

- Είχε μπει σ' ένα εμπορικό στην παλιά Έφεσο. Τους παρίστανε το μεγαλέμπορο από τη Θεσσαλονίκη, προκειμένου να κάνουν χονδρικό εμπόριο από κοινού. Θα άνοιγε ο Αντρέας υποκατάστημα στη Σμύρνη. Είχε βρει το οίκημα, στα Φράγκικα, κοντά στην αγία Φωτεινή. Δεν πήγε όπου-κι'όπου… Τον έπιασε με τα λιμά τον εβραίο. Στο τέλος τον κατάφερε. Τόνε βλέπω, μου κάνει νόημα. Στρατιώτη, μου λέει, μετέφερε παδί μου αυτό το δέμα στην Επιμελητεία. Ήταν δεκανέας, στο λόχο κλιβανιστών. Παίρνουμε το δέμα, κατάλαβα εγώ αμέσως. Μιά ντουζίνα αλλαξιές, σωβρακοφανέλλες εγγλέζικες. Εβολευτήκαμε και των γονέων!

- Νίδερ. Τι όνομα αυτό;

- Θα σε γελάσω… Αυτός ανέλαβε μετά την Καταστροφή τη διοίκηση του Δ' Σώματος στην Αδριανούπολη. Και έτσι κρατήσαμε τη δυτική Θράκη. Ο Κεμάλ τα ήθελε δικά του, όλα αυτά.

- Στην Ουρκανία. Τι γυρεύαμε εμείς εκεί;

- Σχέδια των Συμμάχων, να σταματήσουμε τους Μπολσεβίκους! Στη μεσημβρινή Ρωσσία, έτσι την έλεγαν. Δεν του το συγχώρησαν αυτό ποτέ του Βενιζέλου, οι κομμουνισταί.

- Τα έπαιξε όλα τα χαρτιά του ο Κεμάλ.

- Δεν εκινητοποιήθηκε το '22 ο Κόκκινος Στρατός στη Μαύρη Θάλασσα; Δεν τα ξέρεις.

- Από την Αγουλινίτσα πήγε κανείς στην Ουκρανία;

- Ναι, πως. Ο Νικόλας ο Σοφατζής ένας. Τον έχουμε βαφτίσει το Νικόλα. Ο κουμπάρος ο Τάσης (Παπανδρινόπουλος) δεύτερος. Ο Μπάμπης ο Παπανδρινόπουλος, έκανε χωροφύλακας Αδριανούπολη και Δεδέαγατς. Οι κλάσεις 13β μέχρι και 16, ήρθαν στη Μικρά Ασία με την επιστράτευση του Γούναρη. Τους έστειλαν για την Αλμυρά Έρημο. Κι' εν τούτοις αγαπητέ μου, υπήρχαν ακόμα 70.000 φυγόστρατοι. Πολλά ελέγοντο.

- Τι έγινε με τις εκλογές του '20; Κάτι ακούστηκε και για το μπαρμπα-Φώτη...

- Σώπα βρ' αδερφέ! Είχε κουραστεί ο κόσμος. Δέκα χρόνια πολέμους. Η εκστρατεία δεν τράβαγε, αν και τους είχαμε πάρει φαλάγγι σε όλα τα μέτωπα. Άρχισαν να φαίνωνται τα αδιέξοδα. Ο Βενιζέλος τα έβλεπε αυτά. Ήταν ακόμα η «Βουλή των Λαζάρων». Τότε προκήρυξε τις εκλογές. Έχει επικριθεί γι' αυτό ο Βενιζέλος. Τώρα η «Ηνωμένη Αντιπολίτευσις», το Λαϊκό κόμμα δηλαδή, υποσχέθηκε απαγκίστρωση από τη Μικρά Ασία και απολυτήρια για τους στρατιώτες. Μπόσικο αυτό. Το καζάνι του Διχασμού έβραζε. Ο Κεμάλ τους το είπε - άστους, μόνοι τους θα φάνε το κεφάλι τους. Πήραν την εκλογή, είχαμε τα σφαιρίδια, άσπρο και μαύρο. Ο Βενιζέλος δεν εκλέγεται ούτε βουλευτής. Σε ολόκληρη την Πελοπόννησο δεν έβγαλε κανέναν. Αποχωρεί στο Παρίσι και επαναφέρουν το βασιλιά. Άλλα τα συμφέροντα των συμμάχων, άλλα τα δικά μας. Οι Γάλλοι εξώπλισαν τον Κεμάλ, από τα στρατόπεδα της Κιλικίας. Μέχρι αεροπλάνα. Βρήκαν πάτημα την επιστροφή του Κωνσταντίνου. Καλά τώρα, προφάσεις εν αμαρτίαις.

- Και ο μπάρμπα-Φώτης τι σχέση έχει με αυτά;

- Γιατρός δερματολόγος ο Φώτης. Το ήξερες; Άλλο από σουπλιμέ και 606, δεν υπήρχε. Γαλαζόπετρα που έβαζαν πολλοί, δεν έκανε τίποτα. Άσε που έτσουζε φρικτά. Ο Φώτης έβγαινε βουλευτής του Λαϊκού κόμματος από το 1899, μέχρι το '36 που ήρθε ο Μεταξάς. Είχε διαδεχτεί το γερο-Νικόλα το Μοσχούλα. Ήταν ο νομός Ολυμπίας-Μεσσηνίας. Το '36 μας έρριξαν με την Ηλεία. Αγνός πατριώτης ο Φώτης. Λένε ότι εμοίραζε άδειες στους στρατιώτες. Πως και δεν πήρα εγώ; Ο Φώτης πέθανε πάμφτωχος στην Κατοχή. Ο Κωστάκης ο Καρτάλος εδώ είναι. Είχε πάει στην κηδεία του ο Κωστάκης. Στο Φάληρο έγινε, με συνεισφορές φίλων. Τέτοια εντιμότης.

- Με τους άλλους Μοσχουλαίους είχανε καμμιά συγγένεια;

- Όχι, συνωνυμία. Με το Γρίβα το Μοσχούλα, ναι. Μακρυνή όμως. Έτσι ξεμονεύουν οι συγγένειες. Το σπίτι του το ξέρεις. Ήταν στο τούμπι, πίσω από τον άγιο Χαράλαμπο. Δεν έμεινε τίποτα. Ούτε περιουσία, όλα θυσία στο βωμό της πολιτικής.

- Μα εκεί δεν ήταν και του Γρίβα το σπίτι;

- Του Γρίβα του Μοσχούλα ήταν πιο αριστερά, μπροστά από της Βιτώριας του Καίσαρη. Υπήρχαν τα χαλάσματα μέχρι τώρα τελευταία.

- Είναι αυτό που κάηκε για την ασφάλεια;

- Ναι, ο Θοδωράκης λένε.

- Με τα κόλλυβα τι μου έλεγες;

- Εν πάσει περιπτώσει. Ο Γούναρης πρωθυπουργός πια, έβγαλε δίσκον επαιτείας στην Ευρώπη. Να εκκενώσετε την Ανατολία. Το ίδιο και Λλόϋντ Τζωρτζ, ο φίλος του Βενιζέλου.

- Ο Λωλοτζώρτζης;

- Ναι. Του το κόλησαν οι Μικρασιάτες αυτό. Αντί λοιπόν να αναδιπλωθούμε, αποφάσισαν την εκστρατεία του Σαγγάριου. Μέχρι τους παλαίμαχους των Βαλκανικών επήραν. Πάνος Τριάντος, Νιόνιος Γκιλιλής, Βασίλης Ντούρος...

- Για πότε μιλάμε τώρα;

- Αύγουστος του '21. Διέβημεν το Σαγγάριο με λεμβογέφυρες. Έγιναν φοβερές μάχες εκεί. Νικούσαμε νίκες χωρίς αντίκρυσμα. Εικοσιπέντε χιλιάδες αξιωματικοί και στρατιώτες σκοτώθηκαν μέσα σε σαράντα μέρες στην Αλμυρά Έρημο. Συνταγματάρχη εμείς, είχαμε το Σέργιο Γυαλίστρα. Εγώ ήμουν σύνδεσμος μάχης. Είχα ένα ντορή, αχμάκη. Η μιλιά του έλειπε. Όταν εβάραγε η σάλπιγγα εστύλωνε τ' αυτιά του όρθια. Από κάτι Γιουρούκους τσαμπάσηδες τον είχα πάρει, στα Θείρα. Για πέντε μπαγκανότες και δυό κούτες τσιγάρα. Δεν είχαν καλά αυτοί, μυρίζανε χωματίλα τα καπνά τους.

- Διοικητή ποιόν είχατε στο Σαγγάριο;

- Σωματάρχης του Α΄ Σώματος, ο Αλέξανδρος Κοντούλης. Γενναίος αξιωματικός ο Κοντούλης. Μην ψάχνεις τώρα. Στο Τομπλού-Mπουνάρ, είχε διατάξει τακτική υποχώρηση κι' έτσι αποφύγαμε κυκλωτική κίνηση. Στο Ταμπούρ-ογλου ελάβαμε διαταγή να τους βγάλουμε από τα χαρακώματα εφ' όπλου λόγχη. Και αν τον άκουγαν, θα γλύτωνε η Vη Μεραρχία το μακελειό στο Καλέ-Γκρότο. Αλλά ο πρίγκηπας Ανδρέας ανεπαύετο. Είναι κάτι πράγματα… Εκεί σκοτώθηκε ο ένας Κοροκοκός. Είχε το γυλιό στο πλάϊ ριγμένο, τον εγνώρισα. Τρεις μέρες έμεινε άταφος. Που να πλησιάσεις. Με τις ξιφολόγχες ανοίξαμε τον τάφο του. Α ρε Μήτσο, του λέω, καλή αντάμωση. Και έκοψα ένα κουμπί από τη χλαίνη του να τόχω.

- Από σένα το μάθανε όταν γύρισες;

- Όχι, το ήξεραν.

- Φαντάζομαι.

- Τι λέγαμε; Στην Αλμυρά Έρημο. Εβαδίζαμε τριάντα χιλιόμετρα την ημέρα, σε συνεχή επαφή με αυτούς. Σπιθαμή προς σπιθαμή. Ζέστη αφόρητη. Εστίβαμε τη λάσπη στην κάλτσα, να πιούμε το νερό. Τα χείλη μας έσκαγαν από την αφυδάτωση. Τα ξέρεις εσύ. Ρινορραγίες ακατάσχετες. Δεν υποφέρεται η δίψα. Πενήντα βαθμούς την ημέρα, κάτω του μηδενός τη νύχτα. Ο ιδρώτας με τη σκόνη έπηζε μιά λευκή κρούστα στο μούτρο μας. Το βράδυ ξεκόλαγε σα φλύδα. Με χλαίνη και ντουλαμά, Αύγουστο μήνα. Εβλέπαμε οπτασίες τη νύχτα, κάτω από τον άδειο ουρανό της ερήμου. Και άρχισαν να λιγοστεύουν τα πυρομαχικά. Ξηλωμένα τα άρβυλα. Οι εφοδιοπομπές σπάνιες. Με τους αραμπάδες. Κάπου-κάπου έφτανε καμμιά αποστολή με τίποτα κουραμάνες και τσιγάρα. Μιά κούτα Ego Καραβασίλη προς 1,30. Να καταλάβεις, το λάδι είχε 30 δραχμές η οκά. Τότε έκοψε ο Πρωτοπαπαδάκης το νόμισμα, για εσωτερικό δάνειο. Άδειος ο δημόσιος κορβανάς. Αν μας τύχαινε κανένα βόδι στο δρόμο, ετρώγαμε κρέας. Αλλοιώς εδούλευε σιτάρι βραστό. Αυτά ήσαν τα «κόλλυβα του Γούναρη». Δε μας έλλειψαν τα κορομέσουλα. Έφτανε βυτίο με νερό, σκέτο κάτουρο. Ούτε για λουτρό δεν έκανε. Έτσι με το τίποτα, κοντέψαμε να μπούμε στην Άγκυρα. Εδώ και στην Πάτρα. Τα υψώματα τα είδαμε. Θέλαμε να ξεμπερδέψουμε με τον Κεμάλ. Να τον στείλουμε στη Κόκκινη Μηλιά. Δε μας άφησαν οι ξένοι. Τότε διετάχθη η υποχώρησις. Αρχιστράτηγος ο Παπούλας. Μας έπλεξε το εγκώμιον και τα λοιπά. Τι να το κάνεις; Εφάνηκε, θα την αδειάζαμε τη Μικρά Ασία. Ήρθαν και οι σιδηροδρομικοί από την Ελλάδα, να μας κάνουν διαφώτιση. Έτσι άρχισε να πέφτει το ηθικό.

- Μα καλά, υπήρχαν ελληνικοί πληθυσμοί εκεί πέρα;

- Στα βάθη της Ασίας λίγοι. Ως επί το πλείστον τουρκόφωνοι. Έγραφαν τα καραμανλίδικα. Καισάρεια, Πισιδία. Στο Νέφσεχιρ (Νεάπολη) νομίατρος ήταν ένας Αντωνιάδης. Είχα μείνει στο σπίτι του. Όσο μπορούσαν μας βοήθησαν. Νερό, σταφύλια, ζωοτροφές. Ευτυχώς και τα σταφύλια δηλαδή. Το πλήρωσαν πολύ ακριβά αυτοί. Τον Αντωνιάδη τον κρέμασαν μπροστά στην εκκλησία. Υπήρχαν και κάτι αρχαία. Και βυζαντινά. Πολλές βυζαντινές εκκλησίες. Στα παράλια οι Έλληνες κρατούσαν όλα τα πόστα. Τους Τούρκους τους είχαν για χαμάληδες.

- Ο Κοντούλης. Ήταν επίστρατος ο Κοντούλης;

- Ο Κοντούλης, σε πληροφορώ, είναι ο καπετάν-Σκούρτης! Σύνδεσμος του Μίκη Ζέζα στη Μακεδονία. Το δεκατέσσερα διοικητής Βορείου Ηπείρου. Το δεκάξι που βομβάρδισε ο Φουρνιέ τον Πειραιά, συνταγματάρχης στο Ζάππειο. Οι καλοί αξιωματικοί επέζησαν και με τις δύο καταστάσεις.

- Ο Νίδερ αμυνίτης;

- Τι ψάχνεις τώρα να βρεις! Δεν έχεις ακούσει, ο Διχασμός;

- Δε μου λες σε παρακαλώ. Ο Τρικούπης πότε πιάστηκε. Δεν το εγνώριζε η κυβέρνηση αυτό;

- Πως να το γνωρίζει. Ο μοναδικός ασύρματος χάθηκε. Αποδιοργάνωσις πλήρης.

- Με τη σειρά πες τα μου. Ένα-ένα.

- Αύγουστος του '22. Το Μέτωπο εκτείνεται από Κίο, Μαρμαρά και Εσκί-Σεχήρ, μέχρι κάτω στις εκβολές του Μαιάνδρου. Εσκί-Σεχήρ είναι το αρχαίο Δορύλαιον. Τετρακόσια μίλια μέτωπο! Τεράστια έκτασις για ένα στρατό εξαντλημένο, χωρίς εφεδρείες και ηγεσία. Από το Τομπλού-πουνάρ ως την Ορτάντζα οχτώ ώρες με το άλογο, χωρίς να συναντήσεις ούτε ένα φυλάκιο δικό μας. Στις 13 Αυγούστου ο Τρικούπης ενημερώνει τη Στρατιά, ότι άρχισε η αναμενομένη μεγάλη επίθεσις. Ο Χατζηανέστης, ανισόρροπος όπως ήταν, τηλεγραφεί από τη Σμύρνη, η Στρατιά δεν είναι διατεθειμένη να υποστεί την επιθετική πρωτοβουλία του εχθρού. Αν αγαπάς την Παναγία! Δεχόμαστε αλλεπάλληλες επιθέσεις σε διάφορα σημεία. Γερμανική ταχτική. Ασυνεννοησία μεταξύ των μονάδων. Αρχίζουν οι διαρροές. Ναι, λιποταξίες και παρατράγουδα. Καλλίτερα να μην τα θυμόμαστε αυτά.

- Είναι αλήθεια, ο Χατζηανέστης νόμιζε πως είχε γυάλινα πόδια;

- Μη με διακόπτεις. Στις 23 Αυγούστου δώσαμε την τελευταία μας μάχη στο Σαλιχλί. Από βραδίς στη λαγκαδιά το φεγγάρι, μέτραγε κεφάλια. Δυό ώρες πριν φωτίσει, ανήσυχος ο Μαντάς μας μάζεψε και μας εξήγησε την κατάσταση. Ανακατωμένος ο ερχόμενος. Είμαστε η μόνη αξιόμαχη μονάδα. Έρχεται ο Παπάγος ανάστατος. Σαν φάντασμα παρουσιάστηκε. Σπεύσατε επειγόντως στο ύψωμα, λέει του Μαντά. Μα έχουμε γεμίσει κύριε Επιτελάρχα. Πως να κινηθούμε; Έπρεπε ν' αδειάσουμε πρώτα. Μπροστά μας του ιππικού με τις σέλες στο χέρι, έψαχναν για τ' αλογά τους. Η Μεραρχία είχε αιφνιδιαστεί. Φεύγουμε για το ύψωμα με τροχασμό. Εκεί πέφτουμε σε τούρκικο ιππικό. Εκάλπαζαν κατά πάνω μας ουρλιάζοντας, με τις σπάθες στον αέρα. Ο Μαντάς διατάζει «ρύθμιση μηδέν» και αρχίζουμε να ρίχνουμε στα εκατό μέτρα. Τους κρατάμε στην άκρη της μπούκας. Όλη μέρα βάστηξε αυτή η κόλαση. Όμως η δεύτερη πυροβολαρχία μας, είχε μείνει πίσω. Το απογευματάκι από το διάσελλο, αρχινάνε τα μυδράλια. Ήταν τσολιάδες του 5/42. Τους είχαμε στη μέση τώρα. Πιάνουμε τελικά το ύψωμα. Υπάρχει ακόμα ελπίδα. Αλλά, στο Αλή-Βεράν το Μέτωπο είχε σπάσει. Σκοτωμένος ο Τσάκαλος. Του ετσάκισαν τα γόνατα με την αραβίδα. Σε πλήρη άγνοια εμείς, τι γινόταν. Στο φευγιό ανακατεύονται οι ντόπιοι, που τρέχουν να σωθούν. Είχαμε καταντήσει ένα μπουλούκι. Εκεί χάθηκε ο ασύρματος του Α' Σώματος. Τρικούπης και Διγενής περικυκλωμένοι, με 190 αξιωματικούς και 4.500 στρατιώτες, υψώνουν λευκή σημαία και παραδίνονται. Αυτά στο χωριό Καρατζά-Χισάρ. Στο νότιο συγκρότημα. Τότε έκανε την απεγνωσμένη επίθεση ο Σακέτας. Αλλά ένας κούκος δε φέρνει την άνοιξη. Πως τους είπε ο Γκαμπρόν στο Βατερλώ; Γενναίοι Γάλλοι παραδοθείτε - Σκατά... Από τον Κεμάλ έμαθε ο Τρικούπης ότι η κυβέρνηση του είχε αναθέσει την αρχιστρατηγία. Τέτοιο ρεζιλίκι. Εμείς κολήσαμε στην «ομάδα Φράγκου». Την πάλαι-ποτέ «Σιδηρά Μεραρχία». Έτσι γλυτώσαμε. Μόνο ο Πλαστήρας και η Ανεξάρτητη Μεραρχία του Θεοτόκη, έφυγαν με το κεφάλι ψηλά. Η Μεραρχία του Κλαδά, τελείως αμέτοχη, παραδόθηκε στα Μουδανιά. Άκρη-άκρη στη γραμμή του τραίνου επηγαίναμε. Στη Μενεμένη δικοί μας ανατίναξαν τα πυρομαχικά μέσα στην εκκλησία. Ανάμεσα Κασσαμπά και Νυμφαίον, όλο κουφάρια στα πρανή, ακρωτηριασμένα. Η μπόχα ανέβαινε μαζί με τους καπνούς, στον αέρα. Εβαδίζαμε αμίλητοι στα τυφλά, να κόψουμε δρόμο. Όποιος έμενε πίσω, έμενε για πάντα. Μιά βδομάδα νηστικοί και συφοριασμένοι. Χώρια η ψείρα. Είχα βγάλει κι' ένα καλόγερο, εδώ ψηλά, στο σβέρκο. Υπέφερα. Παρασκευή 2 Σεπτεμβρίου επιβιβαστήκαμε στον Τσεσμέ. Κρήνη στα ελληνικά. Ανέβηκα στο καράβι με την ψυχή στο στόμα. Τα άλογα τα σκοτώναμε στην προκυμαία. Σαν ανοιχτήκαμε, γύρισα πίσω να δω πάλι. Αμίλητα τα βουνά. Κατράμι ο ουρανός της Σμύρνης. Δεθήκαμε μ' αυτά τα μέρη. Τα ονόματά τους ακόμα και σήμερα, χτυπάνε μέσα σου την καμπάνα τους. Έτσι γίνεται. Σε ολόκληρη την υπόλοιπη ζωή σου, είσαι ένας μαχητής της Μικρασίας. Δεν υπάρχει τιμή, ούτε λύπη μεγαλύτερη. Στην προβλήτα του Πειραιά παραδώσαμε τα όπλα μας. Άλλη κοσμοχαλασιά εκεί. Ήσαν οι πρόσφυγες. Ενάμισυ εκατομμύριο ψυχές. Σχολεία, εκκλησίες, καφενεία, αποθήκες όλα τίγκα. Έτρεχαν δεξιά κι αριστερά με τα κουρέλια τους, σαν αλαφιασμένα κοπάδια. Εφώναζαν ονόματα: Πάνο, Λευτέρη, Στασία… Οικογένειες διαλυμένες. Μεγάλη δυστυχία. Στην Αγουλινίτσα έφτασα με το τραίνο. Απόγευμα, γλυκό σα σύκο. Πάω στο σπίτι, φωνάζω από κάτω: Πολυξένη, Λευκή, εγώ είμαι. Κάποιος είναι, είπαν, θα ήρθε για το μπρούτζινο δίσκο μας. Βγαίνει η θειά σου η Τασού στην τελαρία, με το σκανταλέτο στο χέρι. Εσιδέρωνε. Με κοίταξε καλά, ποιός είναι, ρώτησε, και δε με γνώρισε. Λες και γύρισα από τον άλλο κόσμο. Έγειρα στο σκαλί να κρατηθώ, να μη σπάσω. Καλά, αυτά δεν είναι τίποτα. Το τι τράβηξαν όσοι χάθηκαν, δε θα το μάθουμε ποτέ. Ούτε έγινε ποτέ γι' αυτούς, κανένα μνημόσυνο.

Όταν τις νύχτες στυλώνουν τα μάτια στον ουρανό, άραγε οι πεθαμένοι θυμούνται;

ΟΙ ΝΕΚΡΟΙ

Εικοσιένας Αγουλινιτσαίοι, μαζί με άλλους 50.000 αξιωματικούς και στρατιώτες, έμειναν «φρουροί» στα αγιασμένα εκείνα χώματα. Για μας που δεν τους γνωρίσαμε, είναι σα να μην έζησαν ποτέ. Ας μην τους ξεγράψουμε κι' από τη συλλογική Μνήμη.

1. Ανδρουτσόπουλος Γ. Ευστάθιος, σκοτώθηκε στην οπισθοχώρηση, Αύγουστος 1922

2. Γιαννόπουλος Ξ. Π.

3. Γκιόκας Α. Λεωνίδας, χάθηκε στην Αλμυρά Έρημο

4. Κοροκοκός Δ. Δημήτριος, σκοτώθηκε στις 3/7/1921 στο Ουτς-Σεράϊγ

5. Κοροκοκός Π. Γ.

6. Κοροκοκός Π. Δ.

7. Κόκκινος Π. Ανδρέας, πέθανε στο ΙΙ β΄ ορεινό χειρουργείο, 20/6/1922

8. Μακρυγιαννόπουλος Α. Κ.

9. Μακρυδημήτρης Ν. Διονύσιος

10. Μπεκυράς Α. Νικόλαος

11. Νικολετόπουλος Β. Α.

12. Παναγιωτόπουλος Δ. Νικόλαος

13. Παπανδρινόπουλος Ι. Νικόλαος, πέθανε αιχμάλωτος στην Καισσάρεια, 1922

14. Παυλόπουλος Α. Ιωάννης (ανθυπολοχαγός)

15. Τσαμπουρλής Ν. Κωνσταντίνος, σκοτώθηκε στο Καραμπουγιού Νταγκ, 8/7/1921

16. Τσαμπουρλής Ν. Παναγιώτης, σκοτώθηκε στο Ουτς-Σεράϊγ, 5/7/1921

17. Χαριτόπουλος Π. Ξενοφών, πέθανε αιχμάλωτος στο Κιοπρού-Χισάρ, Αύγουστος 1922

18. Χίλιος Α. Γεώργιος, πέθανε στο α΄εφεδρικό χειρουργείο, 26/8/1921 (μάχη Αρντίζ-νταγκ)

19. Χίλιος Β. Κ.

20. Χίλιος Γ. Ν.

21. Χρόνης Δ. Ν.

22. Ζούπης Α.Γεώργιος, πέθανε στο στρατιωτικό νοσοκομείο Ναυπλίου, 5/7/1922

Βάσος Πουλόπουλος